İçeriğe atla
Blog'a Dön
Dijital Strateji

Yapay Zeka Ajanı Nedir? Nasıl Çalışır, Ne Zaman Gerekir

Next GEO Agency

Yapay zeka destekli taslak; yayından önce baştan sona okunur ve iddialar birincil kaynaklara karşı kontrol edilir. İçerik üretim sürecimiz

Devre kartı üzerindeki işlemci yongası, kondansatörler ve küçük bileşenlerin yakın çekimi

Yapay zeka ajanı, bir dil modelinin verilen hedefe ulaşmak için hangi aracı ne zaman kullanacağına kendisi karar verdiği ve her adımın sonucuna bakarak bir sonraki adımı seçtiği yazılım sistemidir. Soruya metinle cevap veren bir sohbet botundan farkı, takvim, CRM, e-posta ya da veritabanı gibi sistemlere bağlanıp o sistemlerde işlem yapabilmesidir.

Tanımın iki kelimesi ağırlık taşır: "karar" ve "döngü". Ajan bir talimatı tek seferde yanıtlamaz; dener, sonuca bakar, gerekirse yeniden dener ve bir durma koşuluna ulaşınca bitirir. Bir işletme için bu esneklik hem değerin hem de riskin kaynağıdır; kurulum kararı ikisini birlikte tartarak verilir.

Yapay zeka ajanı nedir, tek cümlede nasıl tanımlanır?

Yapay zeka ajanı, bir hedefi kullanıcı adına yürüten, bunu yaparken araç kullanan ve ilerlemesini her adımda kendi kontrol eden bir sistemdir. Google Cloud'un yapay zeka ajanı tanımı ajanları, kullanıcı adına hedef izleyen ve görev tamamlayan, akıl yürütme, planlama ve hafıza gösteren ve karar verme konusunda bir ölçüde özerkliği olan yazılım sistemleri olarak tarif ediyor.

Bu tanımın içinde üç ayırt edici özellik var:

  • Hedef: Ajana tek bir soru değil, bir sonuç verilir. "Yarın için uygun saatleri söyle" bir sorudur; "bu müşteriye yarın için randevu ayarla ve onay mesajı gönder" bir hedeftir.
  • Araç: Ajan, kendi bilgisiyle yetinmez; bir takvime bakmak, bir kaydı okumak ya da bir mesaj göndermek için dış sistemleri çağırır.
  • Özerklik derecesi: Ajan sıradaki adımı önceden yazılmış bir listeden değil, o ana kadar gördüğü sonuçlardan seçer. Özerkliğin ne kadar geniş tutulacağı ise kurulumu yapanın kararıdır.

Bir sistem bu üçünden birini taşımıyorsa ona ajan demek yanıltıcı olur. Yalnız cevap üreten bir asistan araç kullanmaz; her seferinde aynı adımları aynı sırayla yürüten bir akış ise karar vermez.

Bir yapay zeka ajanı hangi parçalardan oluşur?

Bir ajan beş parçadan kurulur: dil modeli, talimatlar, araçlar, bağlam ve hafıza, döngüyü yöneten kontrol katmanı. Parçalardan biri zayıfsa ajan ya yanlış aracı seçer ya doğru aracı yanlış bilgiyle çağırır ya da ne zaman duracağını bilemez.

ParçaNe işe yarar?Zayıf kurulursa ne olur?
Dil modeliTalebi anlar, sıradaki adımı seçer, araç çağrısını hazırlarTalebi yanlış yorumlar, gereksiz adım atar
TalimatlarAjanın rolünü, sınırlarını ve hangi durumda duracağını yazarAjan kendi başına kapsam genişletir
AraçlarTakvim, CRM, e-posta, arama gibi dış sistemlere erişim sağlarYetki fazlaysa hata büyür, eksikse iş yarıda kalır
Bağlam ve hafızaKonuşmanın geçmişini ve işletmenin doğrulanmış bilgisini taşırAjan eski fiyatı ya da yanlış saati kullanır
Kontrol katmanıDöngüyü sayar, durma koşulunu ve insana devri uygularAjan aynı adımı tekrar eder ya da bitmeyen bir döngüye girer

Anthropic'in etkili ajan kurma yazısı bu yapının temel taşını "artırılmış dil modeli" olarak adlandırıyor: geri getirme (retrieval), araçlar ve hafızayla güçlendirilmiş bir model. Yazıya göre güncel modeller bu yetenekleri etkin biçimde kullanabiliyor; kendi arama sorgularını üretiyor, uygun aracı seçiyor ve hangi bilgiyi saklayacağına karar veriyor. Kendi arama sorgusunu üretmek yalnız ajanlara özgü değildir: Copilot da kullanıcının sorusundan kısa bir arama ifadesi üretip Bing'e gönderiyor. Öbür motorların belgelerinin aynı noktada ne yazdığını görmek isteyen okura dört motorun belge karşılaştırması motor motor cevap verir.

İşletme tarafında en çok emek isteyen parça modelin kendisi değil, bağlamdır. Ajanın dayanacağı fiyat, hizmet ve çalışma saati bilgisinin kim tarafından, hangi tarihte doğrulandığı yazılı değilse model ne kadar yetenekli olursa olsun cevap o bilgiden daha doğru olamaz.

Ajan bir işi adım adım nasıl yürütür?

Ajan, bir hedef aldıktan sonra "düşün, araç çağır, sonucu oku, karar ver" döngüsünü durma koşuluna ulaşana kadar tekrarlar. Döngünün her turunda ajanın elindeki bilgi değişir ve sıradaki adım bu yeni bilgiye göre seçilir.

Anthropic'in aynı yazısı bu akışı şöyle tarif ediyor: ajan işe kullanıcının bir komutu ya da kullanıcıyla bir konuşma ile başlar; görev netleşince planlar ve bağımsız çalışır, gerektiğinde bilgi ya da karar için insana döner. Yürütme sırasında her adımda ortamdan "gerçek durumu" (ground truth), yani araç çağrısının sonucu ya da çalıştırılan kodun çıktısı gibi somut bir geri bildirimi alması gerekir. Yazı, kontrolü korumak için en fazla tekrar sayısı gibi durma koşullarının eklenmesinin de yaygın olduğunu belirtiyor.

Bir randevu talebi üzerinden döngü şöyle görünür:

  1. Hedef: Müşteri "Perşembe öğleden sonra boş saatiniz var mı, varsa beni yazın" der.
  2. İlk adım: Ajan takvim aracını çağırır ve perşembe öğleden sonraki boş aralıkları okur.
  3. Sonucu okuma: İki boş saat bulunur. Ajan müşteriye iki seçeneği sunar.
  4. İkinci tur: Müşteri birini seçer; ajan, kayıt aracını çağırıp randevuyu oluşturur.
  5. Doğrulama: Kayıt aracı başarılı dönerse ajan onay mesajını gönderir; hata dönerse durur ve konuşmayı bir kişiye bırakır.
  6. Durma: Randevu kayda geçmiş ve onay gitmiştir; hedefe ulaşıldığı için döngü biter.

Bu sırada dikkat çeken nokta beşinci adımdır. Ajanın "işi yaptım" demesi yetmez; kayıt aracının gerçekten başarılı döndüğünü görmesi gerekir. Aracın sonucunu okumadan bir sonraki adıma geçen bir kurulum, takvimde olmayan bir randevu için onay mesajı gönderebilir.

Ajan, iş akışı ve asistan: terimler neden karışıyor?

"Ajan" kelimesi sektörde birbirinden çok farklı sistemler için kullanılıyor; bu yüzden bir teklifte ya da ürün tanıtımında gördüğünüz "ajan" kelimesi tek başına bir şey anlatmaz. Anthropic'in yazısı bu dağınıklığı kabul ediyor ve hepsini "ajan sistemleri" başlığında toplayıp içinde mimari bir ayrım yapıyor: iş akışlarında model ve araçlar önceden tanımlı kod yollarıyla yürür, ajanlarda ise model kendi sürecini ve araç kullanımını yönetir.

Google Cloud'un sayfası ise ayrımı özerklik derecesine göre yapıyor: ajanlar en yüksek özerkliğe sahip, hedefe ulaşmak için bağımsız karar verebilen sistemler; asistanlar kullanıcının girdisine ve yönlendirmesine daha çok ihtiyaç duyanlar; botlar ise en az özerk olan ve önceden programlanmış kurallara uyan sistemler.

İki kaynağı birlikte okuyunca pratik bir soru ortaya çıkar: sistemin bir sonraki adımı kim seçiyor? Adımı önceden yazılmış kod seçiyorsa elinizdeki şey bir iş akışıdır, ne kadar yapay zeka içerse de. Adımı model seçiyorsa ajandır. Kullanıcı her adımda onay veriyorsa asistana yakındır.

İşletme açısından bu üç sistemin neyi değiştirebildiğini ve yetki sorusunun her birinde ne kadar kritik olduğunu yapay zeka ajanına verilecek yetkiler karşılaştırma tablosuyla gösteriyor. Tanımın oradan sonraki sorusu, yani hangi eylemin onaya bağlanacağı, kurulumun en kritik kararıdır.

Araç kullanımı ajana neyi yaptırır?

Araç kullanımı, dil modelinin bir dış işlevi çağırmak için yapılandırılmış bir istek üretmesi ve bu işlevin sonucunu alıp cevabına katmasıdır. Ajanı sohbet botundan ayıran yetenek budur; araç olmadan model yalnız metin üretir.

Anthropic'in araç kullanımı belgesi süreci iki tür araç üzerinden anlatıyor. Model, kullanıcının talebine ve aracın tanımına bakarak bir aracı ne zaman çağıracağına karar verir ve yapılandırılmış bir çağrı döndürür. Bu çağrıyı ya sizin uygulamanız çalıştırır (istemci araçları) ya da sağlayıcı çalıştırır (sunucu araçları; web araması gibi). İstemci aracında model yanıtını tool_use durma nedeniyle bitirir, uygulamanız işlemi yapar ve sonucu tool_result olarak geri gönderir; model cevabını bu sonuca göre tamamlar.

Bu teknik ayrıntının işletme için üç sonucu var:

  • Aracı kim çalıştırıyorsa sorumluluk orada: İstemci aracında takvime yazan, CRM'e kayıt açan kod sizin sisteminizde çalışır. Model yalnız "şunu yap" der; işlemi yapan sizin kurduğunuz bağlantıdır. Yetki sınırı bu kodda uygulanır.
  • Aracın tanımı cevabın kalitesini belirler: Model hangi aracı seçeceğini aracın açıklamasından anlar. "Randevu oluştur" ile "randevu taslağı hazırla" iki ayrı araç olarak tanımlanırsa ajan hangisinin onay gerektirdiğini ayırt edebilir.
  • Her çağrı bir maliyet ve bir gecikmedir: Döngüde araç çağrısı arttıkça işlem süresi ve model kullanım ücreti de artar. Ajanın bir talebi kaç adımda kapattığı izlenmesi gereken bir göstergedir.

Araç sayısını kurulumun başında sınırlı tutmak bu yüzden teknik bir tercih değil, bir yetki kararıdır. Ajanın okuyabildiği ile değiştirebildiği sistemler ayrı listelenir.

Tek ajan mı, birden fazla ajan mı?

Tek ajanlı sistemde bir model bütün işi yürütür; çok ajanlı sistemde ise farklı rollere sahip birden fazla ajan aynı hedef ya da kendi hedefleri için birlikte çalışır. Google Cloud'un sayfası tek ajanı başka ajanlarla iş birliği gerektirmeyen, iyi tanımlanmış görevlere uygun sistem olarak, çok ajanlı yapıyı ise ortak bir amaç ya da bireysel hedefler için iş birliği yapan veya yarışan birden fazla ajan olarak tarif ediyor; her ajan kendi ihtiyacına uyan farklı bir temel model kullanabiliyor.

Aynı sayfa ajanları kullanım alanına göre altı grupta topluyor:

GrupGoogle Cloud'un tarifi (özet)
Müşteri ajanlarıMüşteri ihtiyacını anlar, soruları yanıtlar, sorunları çözer, ürün ve hizmet önerir
Çalışan ajanlarıSüreçleri sadeleştirir, tekrar eden işleri yönetir, çalışan sorularını yanıtlar
Yaratıcı ajanlarİçerik, görsel ve fikir üretir; tasarım ve yazımda yardımcı olur
Veri ajanlarıKarmaşık veri analizi için kurulur
Kod ajanlarıKod üretimi ve kodlama desteği verir
Güvenlik ajanlarıSaldırıları azaltmaya ve incelemeleri hızlandırmaya yöneliktir

Küçük ve orta ölçekli bir işletmenin ilk kurulumunda çok ajanlı bir yapıya gerek kalması beklenmez. Birden fazla ajanın birbirine iş devrettiği bir sistemde hatanın hangi ajanda oluştuğunu bulmak zorlaşır; kayıt izi tutulmadan kurulan bir zincirde yanlış bir randevunun nereden geldiği geriye dönük çıkarılamaz. İlk adım tek bir akışı yürüten tek bir ajandır.

Ajanlar hangi işlerde zorlanır?

Ajanlar, hataların birbirine eklendiği uzun işlerde, yüksek etik sorumluluk taşıyan kararlarda ve duygusal hassasiyet isteyen konuşmalarda zorlanır. Anthropic'in yazısı ajanların özerkliğinin daha yüksek maliyet ve birbirine eklenen hata (compounding errors) olasılığı anlamına geldiğini yazıyor ve korumalı ortamlarda (sandbox) kapsamlı test ile uygun güvenlik önlemlerini öneriyor.

Google Cloud'un sayfası da zorlukları sayıyor: derin empati ve duygusal zekâ gerektiren işler, yüksek etik risk taşıyan durumlar (sağlıkta teşhis ve tedavi, yargı kararları gibi) ve öngörülemeyen fiziksel ortamlar.

Bir işletmenin günlük işine çevrildiğinde zorluk alanları şöyle okunur:

  • Uzun zincirler: Beş adımlık bir işte ilk adımdaki küçük bir yanlış okuma, sonraki dört adımı yanlış yöne taşır. Adım sayısı arttıkça ara doğrulama ihtiyacı da artar.
  • Geri alınamayan eylemler: Gönderilmiş bir mesaj, kesilmiş bir fatura ya da yapılmış bir iade geri çekilemez. Bu eylemler ajanın kendi kararına bırakılmaz.
  • Şikâyet ve hassas konuşmalar: Kızgın bir müşteriye yazılan cevap teknik olarak doğru olsa bile ton yanlışsa durumu büyütür.
  • Bilgi kaynağının eskimesi: Ajanın dayandığı fiyat listesi güncellenmediyse ajan yanlış bilgiyi tutarlı ve hızlı biçimde yayar.

Bu dört alanın ortak çözümü aynıdır: ajanın emin olmadığı ya da eylemin geri alınamadığı her durumda varsayılan davranışın durmak ve bir kişiye devretmek olması. Devrin hangi konuda, hangi anda ve kime yapılacağını yazarken hibrit müşteri hizmetleri modeli kullanışlı bir başlangıç çerçevesi sunar.

Ne zaman ajan kurmaya gerek yoktur?

Adımları her seferinde aynı olan, kuralı önceden yazılabilen işler için ajan gerekmez; sabit bir iş akışı aynı işi daha öngörülebilir, daha ucuz ve daha kolay denetlenir biçimde yapar. Anthropic'in yazısı da dil modelleriyle uygulama kurarken mümkün olan en basit çözümün aranmasını ve karmaşıklığın yalnız gerektiğinde artırılmasını öneriyor; bunun hiç ajan sistemi kurmamak anlamına gelebileceğini açıkça yazıyor. Yazıya göre ajan sistemleri daha iyi görev performansı için gecikme ve maliyetten ödün verir; iyi tanımlanmış görevlerde iş akışları öngörülebilirlik ve tutarlılık sağlar.

Ajanın gereksiz olduğunu gösteren işaretler:

  • Talep her seferinde aynı biçimde geliyor (ör. web formundan gelen, alanları sabit bir başvuru).
  • Sıradaki adım her zaman aynı (ör. form gelince CRM'e kayıt aç, satış sorumlusuna bildirim gönder).
  • İstisna nadir ve istisnada zaten bir kişi devreye giriyor.
  • Yanlış yapıldığında zarar küçük ama tekrar sayısı yüksek.

Bu tür işler için doğru araç bir otomasyon platformudur ve seçim üç ölçütle yapılır: ücret birimi, kendi sunucuda çalıştırmanın bakım yükü ve hata anındaki davranış. Üç yaygın platformu bu ölçütlere göre otomasyon aracı seçimi tablosu yan yana koyuyor. Ajan, talebin yorum istediği, aynı sorunun farklı kelimelerle sorulduğu ve cevabın birden fazla sisteme bakılarak verildiği işlerde anlam kazanır.

Bir ajan kurulmadan önce hangi hazırlık gerekir?

Ajan kurulumundan önce dört hazırlık yapılır: işin adım adım haritası, ajanın dayanacağı doğrulanmış bilgi, kişisel veri akışının yazılı tarifi ve maliyet kalemlerinin ayrı ayrı görülmesi. Bu dördü olmadan kurulan bir ajan ya yanlış bilgiyle çalışır ya da hukuki ve mali sürprizle karşılaşılır.

1. Süreç haritası. Mevcut iş olduğu gibi yazılır: tetikleyici, gereken bilgi, karar noktası, çıktı. Her adımın yanına "ajan yapabilir", "ajan hazırlar, insan onaylar" ya da "yalnız insan" etiketi konur.

2. Bilgi kaynağı. Ajanın cevap verirken dayanacağı bilgi tarihli ve sahipli kartlara yazılır; kaynakta karşılığı olmayan soruda ajanın durması kural hâline getirilir. Kartların nasıl yazılacağını ve yayın öncesi hangi soruların sorulacağını belirleyen chatbot bilgi tabanı hazırlama yöntemi ajan için de değiştirilmeden geçerlidir.

3. Kişisel veri. Ajan müşteriyle konuşuyorsa konuşmada kişisel veri oluşur ve bu veri modelin çalıştığı sağlayıcıya gider. Aydınlatma metni, yurt dışına aktarım sorusu ve kayıtların saklama süresi kurulumdan önce yazılır. Bu üç konuyu madde madde ayıran chatbot için KVKK kontrol listesi, ajan kurulumunda da aynı sırayla izlenir.

4. Maliyet. Ajanın maliyeti tek bir lisans bedeli değildir: süreç haritası, sistem bağlantıları, model kullanımı ve onay ekranı ayrı kalemlerdir. Önünüzdeki teklifte bu kalemler ayrı ayrı yazılı değilse, her birinin neden büyüdüğünü anlatan ajan kurulum maliyeti kalemleri satıcıya sorulacak soruları çıkarmayı kolaylaştırır.

Bu hazırlıklardan süreç haritası, agentic AI sistemleri kurulumunda "Süreç haritası ve devir sınırı" iş kalemi olarak yapılır. Para, sözleşme, iptal, indirim ve şikâyet konularında kararın kişide kaldığı kurallar ise "İnsan onayı ve devir noktaları" kaleminde yazılı hâle getirilir.

Ajan kimin adına çalışıyor: işletmenin mi, müşterinin mi?

Bugüne kadar anlatılan ajan işletmenin kurduğu ve işletme adına çalışan ajandır; ama aynı teknoloji müşterinin elinde de çalışıyor ve müşteri adına ürün araştırıp satın alma başlatabiliyor. İkisinin işletmeden istediği hazırlık farklıdır.

İşletmenin ajanıMüşterinin ajanı
Kimin adına çalışır?İşletme adına, işletmenin kurallarıylaKullanıcı adına, kullanıcının talimatıyla
Neye erişir?İşletmenin takvimi, CRM'i, mesaj kanallarıİşletmenin herkese açık sayfaları, ürün verisi, ödeme altyapısı
İşletme neyi kontrol eder?Yetkiyi, araçları, onay noktalarınıYalnız sunduğu bilginin doğruluğunu ve erişilebilirliğini
Hata kimin sorunu olur?Doğrudan işletmeninHem kullanıcının hem satışı yapan işletmenin

Müşteri tarafındaki ajanların bugün hangi protokollerle alışveriş yaptığını ve mağazanın neyi elinde tuttuğunu merak ediyorsanız, agentic commerce rehberi protokolleri tek tek karşılaştırıyor. Bir işletmenin ikinci tablo için yapabileceği ilk iş, ürün ve hizmet bilgisini bir makinenin de okuyabileceği biçimde, tutarlı ve güncel tutmaktır.

"Ajan" diye satılan bir ürünü beş soruyla nasıl sınarsınız?

Bir ürün ya da teklif "yapay zeka ajanı" adıyla geldiğinde, adın gerçekten ne anlattığını beş soru ortaya çıkarır. Bu sorular satıcıya yöneltilir ve cevapları yazılı istenir.

  1. Sıradaki adımı kim seçiyor? Model mi, önceden yazılmış kod mu? Cevap "kod" ise ürün bir iş akışıdır; bu kötü değildir ama fiyatı ve beklentiyi değiştirir.
  2. Hangi sistemlere yazabiliyor, hangilerini yalnız okuyabiliyor? Okuma ve yazma yetkisi ayrı listelenmiyorsa yetki sınırı tasarlanmamış demektir.
  3. Hangi eylemler insan onayı olmadan tamamlanıyor? Para, iade, iptal ve müşteriye giden mesaj bu listede ise riskin nasıl yönetildiği sorulur.
  4. Ajan bir hatayı nasıl fark ediyor ve ne yapıyor? Aracın hata döndürdüğü, bilginin kaynakta olmadığı ya da müşterinin şikâyet ettiği durumda varsayılan davranış yazılı olmalıdır.
  5. Bir işlemin kaydı nerede ve geri alma nasıl yapılıyor? Hangi bilgiyi hangi kaynaktan aldığı ve hangi eylemi yaptığı zaman damgasıyla görülemiyorsa ajanın yaptığı bir yanlış geriye dönük bulunamaz.

İlk sorunun cevabı tanımı, kalan dördünün cevabı ise riski belirler. "Tam otonom" vaadiyle gelen ve bu dört soruya somut cevap veremeyen bir ürün, tanımdaki "kontrol katmanı" parçası eksik bir üründür; adının ne olduğu bu eksikliği değiştirmez.

Sıkça Sorulan Sorular

Yapay zeka ajanı nedir?

Yapay zeka ajanı, bir dil modelinin verilen hedefe ulaşmak için hangi aracı ne zaman kullanacağına kendisi karar verdiği ve her adımın sonucuna bakarak bir sonraki adımı seçtiği yazılım sistemidir. Takvim, CRM, e-posta ya da veritabanı gibi dış sistemlere bağlanıp o sistemlerde işlem yapabilir. Google Cloud ajanları, kullanıcı adına hedef izleyen ve karar verme konusunda bir ölçüde özerkliği olan sistemler olarak tanımlıyor.

Yapay zeka ajanı nasıl çalışır?

Ajan bir hedef aldıktan sonra döngü hâlinde çalışır: sıradaki adımı seçer, bir aracı çağırır, aracın döndürdüğü sonucu okur ve bu sonuca göre yeni adıma karar verir. Döngü, hedefe ulaşıldığında ya da en fazla tekrar sayısı gibi bir durma koşuluna gelindiğinde biter. Ajan emin olmadığı ya da onay gerektiren bir noktada durup kararı bir kişiye bırakacak biçimde kurulur.

Yapay zeka ajanı ile iş akışı otomasyonu arasındaki fark nedir?

Fark, sıradaki adımı kimin seçtiğidir. İş akışında adımlar önceden yazılmış kodla sabitlenir ve her seferinde aynı sırayla yürür. Ajanda ise model, o ana kadar gördüğü sonuçlara bakarak hangi aracı kullanacağına ve ne yapacağına kendisi karar verir. Adımları her seferinde aynı olan işler için iş akışı daha öngörülebilir ve daha kolay denetlenir bir seçenektir.

Yapay zeka ajanları hangi işlerde kullanılır?

Google Cloud ajanları altı grupta topluyor: müşteri soruları ve sorunlarıyla ilgilenen müşteri ajanları, tekrar eden işleri yöneten çalışan ajanları, içerik üreten yaratıcı ajanlar, veri analizi yapan veri ajanları, kod yazan kod ajanları ve güvenlik incelemesine destek veren güvenlik ajanları. Küçük bir işletmede ajan anlam kazandığı yer, talebin yorum istediği ve cevabın birden fazla sisteme bakılarak verildiği işlerdir.

Yapay zeka ajanı hata yaparsa ne olur?

Ajanın özerkliği, adımlar ilerledikçe hataların birbirine eklenmesi riskini taşır; Anthropic bu yüzden korumalı ortamlarda kapsamlı test ve uygun güvenlik önlemleri öneriyor. Kurulumda ödeme, iade, iptal ve müşteriye giden mesaj gibi geri alınamayan eylemler insan onayına bağlanır, her işlem zaman damgasıyla kaydedilir ve hatalı bir işlemin nasıl geri alınacağı önceden yazılır.